Partnerstwo lokalne, podejście partnerskie, program LEADER – to wciąż dla niewielu z nas pojęcia w pełni zrozumiałe. Choć o unijnej inicjatywie LEADER+ coraz więcej mówi się w środowiskach wiejskich, pojęcie partnerstwa nadal bywa rożnie kojarzone. Podczas szkolenia animatorów partnerstw lokalnych, które odbyło się w Suchej Beskidzkiej w dn. 24 – 28 sierpnia, można było nie tylko dowiedzieć się, czym jest Program LEADER+ i jak wspierać proces tworzenia partnerstw, ale również nauczyć się, jak w sposób innowacyjny pomóc wiejskim społecznościom w rozwiązywaniu problemów związanych ze zrównoważonym rozwojem obszarów wiejskich.

Spotkanie w Suchej Beskidzkiej było drugim etapem szkolenia, jakie prowadzone jest od czerwca br. w celu przygotowania grupy animatorów partnerstw lokalnych. Szkolenie składające się z czterech oddzielonych w czasie zjazdów, organizowane jest w ramach projektu „Przygotowanie społeczności wiejskich do działań typu LEADER” opracowanego przez Program „Agrolinia” Fundacji Fundusz Współpracy w ścisłej współpracy z Forum Aktywizacji Obszarów Wiejskich (FAOW), pierwszą ogólnopolską platformą porozumienia organizacji działających na obszarach wiejskich.

Grupa czterdziestu ośmiu wyłonionych w konkursie przyszłych animatorów, pochodzących z różnych zakątków Polski, podzielona jest na dwa zespoły, które w zależności od miejsca swojego pochodzenia, spotykają się na północy, bądź południu kraju. Rolą tych osób będzie wspieranie inicjatyw związanych z tworzeniem lokalnych partnerstw czyli inaczej Lokalnych Grup Działania (LGD, angielski skrót: LAG) oraz pomaganie i doradzanie członkom i liderom tych grup w pokonywaniu problemów wymagających profesjonalnej wiedzy i umiejętności. „LEADER jest potrzebny polskiej wsi przede wszystkim dlatego, że ma na celu aktywizację społeczności zamieszkujących tereny wiejskie. Może spowodować pobudzenie ludzi do działania, zmienić ich sposób myślenia i spowodować zmianę obecnie powszechnej postawy roszczeniowej.[…] Szkolenie, nie tylko uczy nas wielu rzeczy, ale również daje możliwość nawiązania kontaktów, stworzenia przyjaznej sieci partnerstw w całym kraju” – mówi Elżbieta Rojczyk, jedna z uczestniczek szkolenia, pracownik Starostwa Powiatowego w Gliwicach i członek Grupy Inicjatywnej Partnerstwa Lokalnego Ziemi Gliwicko-Lubliniecko-Tarnogorskiej.
„W trakcie zjazdów trenujemy wystąpienia publiczne, uczymy się rozpoznawać problemy i stawiać diagnozy, zarządzać informacją i zmianami, pisać wnioski do Leadera, tworzyć strategię rozwoju terenów wiejskich, ale również odwiedzamy istniejące już  partnerstwa i analizujemy ich pracę. Ale to jak będzie nam szło w przyszłości, zależy także od nas samych, od naszych dotychczasowych umiejętności, zdolności i wiedzy. Do bycia animatorem trzeba mieć też trochę talentu. Najtrudniejszą jednak rzeczą, której musimy się nauczyć, jest godzenie interesów różnych grup społecznych i instytucji pochodzących z różnych sektorów. Musimy umieć przekonać, że w interesie wszystkich jest realizacja jednego wspólnego celu, którym jest poprawa jakości życia społeczności lokalnej” – dodaje inny z uczestników szkolenia w Suchej Beskidzkiej.

Zacznijmy jednak od samego początku. Do Sektorowego Programu Operacyjnego „Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego i rozwój obszarów wiejskich” udało się wprowadzić działanie o nazwie „Pilotażowy Program LEADER+”, na które przeznaczono 19 mln euro w latach 2004-2006. Program LEADER jest obecny w Unii Europejskiej już prawie czternaście lat i cieszy się bardzo dużym zainteresowaniem i dobrą opinią społeczności wiejskich. W obecnym okresie programowania 2000-2006 trwa kolejna, trzecia już edycja tego programu nosząca nazwę LEADER+. Nazwa inicjatywy wbrew pozorom nie wywodzi się od słowa „lider”, a od akronimu pełnej nazwy w języku francuskiej, która brzmi: „Liaisons Entre Actions de Development de l’Economie Rurale” (Związki pomiędzy działaniami na rzecz rozwoju gospodarczego wsi). LEADER zawsze miał innowacyjny, a wręcz eksperymantalny charakter, jeśli chodzi o podejścia do prowadzenia polityki rozwoju obszarów wiejskich i właśnie temu, że zdecydowanie różni się od innych programów realizowanych w ramach polityki strukturalnej, zawdzięcza swoją sławę. Pomoc z LEADERa przeznaczona jest na oddolne tworzenie i realizację strategii rozwoju danego terytorium, a nie na konkretne projekty, których temat jest z góry narzucony np. przez Sektorowy Program Operacyjny. W praktyce wygląda to tak, że lokalna społeczność (o ile zorganizuje się i wyłoni swoją reprezentację) dostaje do dyspozycji pulę środków finansowych (tzw. grant globalny), którą może dość swobodnie rozporządzać, wykorzystując przyznane środki na sfinansowanie rozmaitych działań służących zrealizowaniu przyjętej strategii. W takim podejściu  kluczową rolę odgrywa właśnie lokalna społeczność i to od niej zależy tu prawie wszystko, zarówno na etapie wyznaczania celów rozwoju, jak również programowania działań i ich realizacji. Niezbędnym i podstawowym warunkiem, aby lokalne środowiska mogły skorzystać z pieniędzy przewidzianych w ramach LEADER’a, jak również z innych tego typu środków (np. z Inicjatywy EQUAL), jest stworzenie lokalnego partnerstwa. W przypadku polskiego LEADERa+ partnerstwo (Lokalna Grupa Działania) będące reprezentacją społeczności zamieszkującej dane terytorium (minimum jedna gmina wiejska lub wiejsko-miejska lub obszar zamieszkiwany przez nie mniej niż 10 tyś. i nie więcej niż 100 tyś. mieszkańców), musi być ciałem posiadającym osobowość prawną, utworzonym przez przedstawicieli miejscowych instytucji i organizacji wywodzących się z trzech różnych sektorów: sektora publicznego, czyli instytucji reprezentujących administrację rządową i samorządową, sektora społecznego (pozarządowego), do którego zalicza się organizacje zaangażowane w rozwiązywanie spraw społecznych, zatrudnienia, jakości życia, itp.oraz sektora ekonomicznego, do którego zalicza się podmioty gospodarcze (firmy, godpodarstwa rolne) oraz organizacje zrzeszające podmioty gospodarcze i działanjące w ich interesie. W oparciu o posiadane zasoby oraz zidentyfikowane potrzeby i plany każdego z sektorów, LGD musi wypracować zintegrowaną strategię rozwoju obszaru wiejskiego (ZSROW) dla swojego terytorium. Strategia ta musi mieć jednak charakter innowacyjny i posiadać „motyw wiodący”, którym powinien być co najmniej jeden z tematów zaproponowanych przez Komisję Europejską, czyli:

·          zastosowanie nowych informacji know-how i nowych technologii w celu podniesienia

konkurencyjności produktów i usług terenów wiejskich,

·          poprawa jakości życia na obszarach wiejskich,

·          podnoszenie wartości lokalnych produktów, w szczególności poprzez wspieranie wspólnych działań podejmowanych przez małe podmioty produkcyjne, dzięki którym uzyskują lepszy dostęp do rynku,

·          waloryzacja lokalnych zasobów naturalnych i kulturalnych, w tym podnoszenie wartości miejsc objętych Programem Natura 2000.

Proces tworzenia lokalnego partnerstwa, uzgodnienia interesów poszczególnych grup oraz osiągnięcie etapu prawdziwej współpracy i opracowanie strategii to ogromne wyzwanie, wymagające zaangażowania i czasu. Dlatego też w polskim pilocie LEADERa+ (w Schemacie I, który ruszy jesienią 2004) samorządy lokalne oraz organizacje i instytucje zainteresowane ideą partnerstwa, będą mogły ubiegać się o fundusze, które przeznaczą na wspieranie procesu tworzenia grup partnerskich oraz opracowanie dobrych i innowacyjnych planów rozwoju. I właśnie
na tym etapie największą rolę odegrają nasi animatorzy, których głównym zadaniem będzie pomoc lokalnym społecznościom, aby środki ze Schematu I LEADERa+ zostały dobrze wykorzystane. „Mam nadzieję, że nasze  partnerstwo będzie działać sprawnie i że jego sukces jest rzeczą realną. Myślę, że najważniejsze będzie przywrócenie tożsamości lokalnej. ‘Nasz’ jest piękne i wartościowe i ważne w obecnych czasach i na przyszłość. Wybierając temat strategii oparty na dziedzictwie kulturowym i przyrodzie marzymy o m.in. odtworzeniu strojów ludowych, powstaniu zespołów artystycznych, ochronie kapliczek, starych domostw i sprzętów czy uświadamianiu ludziom wartości przyrodniczych regionu. Pragniemy powrócić do korzeni i naszej prawdziwej tożsamości” – mówi Barbara Mirek-Michalska, animatorka z Partnerstwa dla Ziemi Bocheńskiej. Praca animatorów także później po utworzeniu LAGów, będzie ważna i niezbędna dla większości LGD. Będą wtedy wspierać istniejące już partnerstwa oraz pomagać im w codziennych zmaganiach w rozwiązywaniu problemów i realizacji poszczególnych zadań wynikających ze strategii rozwoju, już w ramach Schematu II Pilotażowego Programu LEADER+. Prowadzone obecnie szkolenia animatorów przyczyniąją się także do nawiązania kontaktów między partnerstwami, budowania sieci współpracy na rzecz obszarów wiejskich oraz sprzyjają wymianie doświadczeń, co jest również ważnym elementem działania lolalnych partnerstw.

Instytucją wdrażającą, która przyjmować będzie wnioski do „Pilotażowego Programu LEADER+” jest Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa (FAPA). Płatności  na rzecz beneficjentów realizować będzie Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR). Natomiast organizacją szeroko zakrojonej akcji informacyjnej adresowanej do społeczności wiejskiej, samorządaów lokalnych, Urzędów Marszałkowskich oraz instytucji i organizacji działających na obszarach wiejskich, zajmować się będzie Program „Agrolinia” Funduszu Współpracy oraz Forum Aktywizacji Obszarów Wiejskich. Organizacje te już od końca 2002 roku informowały o podejściu typu LEADER oraz prowadziły starania, aby program ten znalazł się w polskim SPO. Już obecnie na stronie internetowej Forum (www.faow.org.pl) dostępna jest baza zawierająca podstawowe informacje o lokalnych partnerstwach, a w najbliższej przyszłości wydana zostanie publikacja na temat LEADERa+ oraz  materiały informacyjne dotyczące budowania LGD i innych działań związanych z tematyką partnerstw.

 W natłoku informacji na temat planów rozwoju i formalnych wymogów zapisanych w SPO, nie powinna jednak umknąć główna idea, jaka przyświeca tej unijnej inicjatywie. W LEADERze chodzi bowiem głównie o to, aby zmobilizować lokalną społeczność do wspólnej pracy na rzecz jej regionu, szukania dróg rozwoju gospodarczego i społecznego, interesowania się problemami i podejmowania wspólnych działań, aby je rozwiązywać i zapobiegać powstawaniu nowych. Chodzi też o to, aby nauczyć mieszkańców wsi samodzielności i uświadomić im, że zależy od nich bardzo wiele i że to oni swoją pracą i pomysłowością są w stanie zmienić realia, w których żyją i poprawić jakość życia na wsi.  Jest to niezwykle ważne w kontekście następnego okresu programowania 2007-2013. Z propozycji Komisji Europejskiej dotyczacych tego okresu wynika, że przygotowywany jest nowy, specjalny fundusz, z którego będzie finansowana polityka rozwoju obszarów wiejskich. Znaczna część środków, jaką z tego funduszu otrzyma każdy kraj członkowski (w propozycji jest mowa o kwocie nie mniejszej niż 7% ogólnej puli środków) będzie musiała być przeznaczona na programy realizowane zgodnie z podejśiem LEADERa. Zatem prawdziwą stawką, o którą idzie w polskim Programie LEADER+ jest przygotowanie społeczności lokalnych i zdobycie doświadczenia niezbędnego do tego, by w bliskiej już perspektywie umieć skutecznie sięgać po nieporównywalnie większe środki, które Unia przyzna Polsce na rozwój obszarów wiejskich.

                                                                                                                        Anna Mozer

                                                                                          Fundusz Współpracy

Artykuł został opublikowany w wersji skróconej w dwutygodniku "Agro Serwis" (nr 18, 16 września 2004). W tekście wykorzystano informacje zawarte w Sektorowym Programie Operacyjnym „Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego i rozwój obszarów wiejskich” oraz w Uzupełnieniu do Programu, a także w pracy Adama Futymskiego „Perspektywy wdrożenia Programu LEADER+ w Polsce” - Akademia Rolnicza im. Augusta Cieszkowskiego, Poznań 2004.